Delimitacja Poznańskiego Obszaru Metropolitalnego

Dla identyfikacji obszaru metropolitalnego zasadnicze znaczenie ma delimitacja jego granic w oparciu o przyjęte założenia i szerokie spektrum kryteriów delimitacyjnych. Celem delimitacji ex post obszarów metropolitalnych jest wyznaczenie takich układów osadniczych, które zarówno pod względem powiązań funkcjonalnych jak i zaawansowania procesów urbanizacyjnych, stanowią zintegrowaną całość, a różnią się jedynie statusem administracyjnym wchodzących w ich skład jednostek terytorialnych (Z. Gontarski, „Obszary metropolitalne w Polsce”. Polska Akademia Nauk, Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Warszawa 1980 r.).

Dla potrzeb wyznaczenia granic Poznańskiego Obszaru Metropolitalnego przyjęto następujące założenia i zasady delimitacji:

Przyjęto cztery zasady metodologiczne:

Przyjęto, że miasto Poznań nie będzie badane pod względem cech charakterystycznych dla metropolii, ale że zostanie przeanalizowane jedynie jako jedna z gmin, które stanowić będą obszar metropolitalny.

Ze względu na merytoryczny aspekt badań delimitacyjnych obszaru metropolitalnego przyjęto trzy podstawowe kryteria delimitacji: społeczno – gospodarcze, dostępności komunikacyjnej i środowiska przyrodniczego. Kryteria te zostały scharakteryzowane następującymi cechami:

Kryterium społeczne – gospodarcze:

Sfera społeczna:

Sfera gospodarcza:

Kryterium dostępności komunikacyjnej:

Kryterium środowiska przyrodniczego:

Cechy przyjęte w sferach społecznej i gospodarczej zostały przebadane w dwóch aspektach. Po pierwsze przedstawiono je w rozbiciu na tereny miast i tereny wiejskie gmin, w podziale na pięć klas. Takie przedstawienie cech pozwoliło na ocenę relacji cech metropolitalnych pomiędzy miastami a terenami wiejskimi. Po drugie, jako odniesienie porównawcze, przyjęto średnią dla województwa i dla powiatu poznańskiego. Gminy zostały zakwalifikowane do jednego z trzech przedziałów: poniżej średniej województwa, pomiędzy średnią województwa i powiatu poznańskiego, powyżej średniej powiatu poznańskiego. Ostatecznie dla sfery społeczno – gospodarczej wykonano syntezę dla przebadanych cech w odniesieniu do średniej dla powiatu poznańskiego i województwa. Takie odniesienie pozwoliło na określenie obszaru metropolitalnego w województwie jako regionu o wyjątkowo wysokich wartościach badanych cech. (załącznik nr 1)

Dostępność komunikacyjną przedstawiono w ujęciu przestrzennym określając izochrony 30 i 60 minut dostępności od centrum metropolii, a następnie wykonano syntezę badanego zjawiska (załącznik nr 2)

Sferę środowiska przyrodniczego przeanalizowano poprzez analizę statystyczną wybranych elementów środowiska naturalnego (waloryzacja środowiskowa) oraz poprzez wskazanie przebiegu granic przyrodniczych obszarów funkcjonalnych. Ze względu na zastosowanie mierników funkcjonalnych oraz subiektywną ocenę ich znaczenia dla obszaru metropolitalnego, przyjęto że sfera środowiska przyrodniczego stanowić będzie element uzupełniający delimitacji. Badanie środowiska przyrodniczego miało na celu wskazanie terenów korzystnych dla rozwoju obszaru metropolitalnego przy zachowaniu ciągłości i jakości środowiska przyrodniczego, a nie wyznaczenie granic obszaru metropolitalnego. Uznano, że analiza środowiska przyrodniczego może być pomocna przy ostatecznym podejmowaniu decyzji co do kształtowania granic OM. Ostatecznie zdecydowano, że granica obszaru wodno – gospodarczego Poznańskie Dorzecze Warty może wpływać na ostateczny kształt granic obszaru metropolitalnego (załącznik nr 3)

Podsumowanie

Przeprowadzone badanie dla obszaru analiz, w ujęciu statycznym i dynamicznym, potwierdza istniejące trendy aktywnego rozwoju większości gmin podpoznańskich. Szczególnie widoczne jest to w przeanalizowanych sferach społecznej i gospodarczej. Zmiany w sferze społecznej w pierwszej kolejności informują o zachodzących procesach metropolizacji obszaru. Analiza migracji stałych wskazuje na występowanie silnego zjawiska suburbanizacji. Potwierdza to znaczny odpływ ludności Poznania przy jednoczesnym wysokim dodatnim saldzie migracji gmin otaczających miasto. Gminy sąsiadujące z Poznaniem, jako jedyne w obszarze analiz, wyróżniają się wysokim udziałem usług wyższego rzędu, a także znaczną liczbą spółek z udziałem kapitału zagranicznego i podmiotów gospodarki narodowej w sektorze prywatnym. Pozwala to wyciągnąć wniosek, że powiązania funkcjonalno – przestrzenne na poziomie lokalnym między metropolią a jej bezpośrednim zapleczem, są silne. Jednocześnie przeprowadzone analizy potwierdzają niejednorodność badanego obszaru. Trójwymiarowa interpolacja wartości badanych cech społeczno – gospodarczych pokazuje dominację powiatu poznańskiego. Wartości badanych cech dla gmin powiatu poznańskiego są najwyższe w badanym obszarze. Zjawiskiem charakterystycznym dla analizowanego obszaru, jest teren depresji cech, który okala powiat poznański oraz wzrost badanych cech w miastach powiatowych (załącznik nr 4). Wyraźna jest więc koncentracja cech metropolitalnych w strefie centralnej i miastach powiatowych, przy równoczesnym ich braku w pozostałej części analizowanego obszaru. Ostatecznie więc podjęto decyzję, że miasta powiatowe ze względu na poziom cech metropolitalnych i ze względu na powiązania funkcjonalne, stanowić będą zewnętrzny pierścień miast obszaru metropolitalnego.

Zdelimitowany obszar metropolitalny obejmuje 45 gmin wraz z Poznaniem. W skład obszaru wchodzi 10 miast powiatowych i 15 pozostałych miast. Powierzchnia obszaru wynosi 6205 km2 (20,8% powierzchni województwa). Poznański obszar metropolitalny zamieszkuje 1326,9 tys. osób, co daje 39% liczby ludności województwa. Gęstość zaludnienia wynosi 214 os/km2, przy średniej gęstości dla województwa wynoszącej 112 os/km2.

Tak zdelimitowany obszar metropolitalny jest wewnętrznie zróżnicowany. W obszarze metropolitalnym można wyróżnić rdzeń, charakteryzujący się silnymi zjawiskami metropolitalnymi (powiat poznański) i strefę zewnętrzną, ze znacznym udziałem użytków rolnych i obszarów cennych przyrodniczo, które w istotny sposób ograniczają możliwości zurbanizowania i rozwoju społeczno – gospodarczego. Tereny strefy zewnętrznej stanowią jednak zaplecze dla rozwoju funkcji rekreacyjnej i bufor na styku środowiska przyrodniczego i terenów intensywnej antropopresji. Ostateczny kształt obszaru metropolitalnego spełnia przyjęte założenia delimitacyjne i naszym zdaniem dość wiernie opisuje związki funkcjonalno – przestrzenne oraz ujmuje jako całość ważniejsze struktury przyrodnicze, których przecięcie granicami POM ograniczyłoby możliwości planowania zrównoważonego rozwoju przestrzennego.